परम्परागत सीप संकटमा: चमार समुदायको जुत्ता मर्मत र बाजा बजाउने पेशा हराउँदै, जीविका चलाउन कठिन

 

मनोज यादव---
सर्लाही,बैशाख ४

     कुनै समय गाउँ–गाउँमा जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको जुत्ता–चप्पल मर्मत गर्ने र परम्परागत बाजा बजाउने पेशा अहिले संकटमा परेको छ। चमार समुदायको पहिचानसँग जोडिएको यो सीप आधुनिक जीवनशैली, बजारको सस्तो उत्पादन र बदलिँदो सांस्कृतिक अभ्याससँगै तीव्र रूपमा ओझेलिँदै गएको छ।
   पहिले गाउँघरमा जुत्ता बिग्रिएपछि नजिकैको मर्मतकर्ता नै पहिलो विकल्प हुन्थ्यो। नयाँ जुत्ता किन्न आर्थिक अवस्था नपुग्ने धेरै परिवारका लागि चमार समुदायका कारीगरहरू नै भरपर्दो सहारा थिए। तर अहिले बजारमा सस्तो मूल्यमा नयाँ जुत्ता–चप्पल सहजै पाइने भएकाले पुराना जुत्ता मर्मत गराउने चलन उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ।
५० वर्षीय रामलाल सदा भन्छन्, पहिले दिनभर काम गर्दा घर चल्ने अवस्था थियो, तर अहिले दिनभर पसिना बगाए पनि ग्राहक पाउन मुस्किल छ। उनका अनुसार पहिले जस्तो गाउँमा कामको चाप छैन, जसका कारण पेशाबाटै पलायन हुनुपर्ने अवस्था आएको छ।
  त्यस्तै, विवाह, व्रतबन्ध र विभिन्न पर्व–उत्सवमा अनिवार्यजस्तै मानिने परम्परागत बाजा संस्कृति पनि अहिले क्रमशः विस्थापित हुँदै गएको छ। यसको ठाउँमा आधुनिक डिजे साउन्डले कब्जा जमाउँदै गएपछि बाजा बजाउने कलाकारहरूको आम्दानी मात्र होइन, उनीहरूको सीप र पहिचान पनि संकटमा परेको छ। एक बाजा कलाकारको भनाइमा, “पहिले–पहिले विवाह बिना बाजा कल्पनै गर्न सकिँदैनथ्यो, अहिले बोलाउने चलन नै घटिसक्यो।”
   यसरी परम्परागत पेशामा आएको गिरावटका कारण चमार समुदायका धेरै परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर बन्दै गएको छ। आम्दानीको वैकल्पिक स्रोत नहुँदा धेरै युवा विदेश पलायन हुन बाध्य भएका छन् भने कतिपय दैनिक ज्यालादारी काममा लागेका छन्।
   स्थानीय जानकारहरूका अनुसार यो समस्या केवल रोजगारीको मात्र होइन, सांस्कृतिक पहिचानसँग पनि जोडिएको विषय हो। सीप हराउँदै जानु भनेको पुस्तौँदेखि चल्दै आएको ज्ञान र संस्कृति पनि हराउनु हो भन्ने उनीहरूको भनाइ छ।
तर राज्य र सम्बन्धित निकायको ध्यान अझै पर्याप्त रूपमा पुग्न नसकेको स्थानीयको गुनासो छ। परम्परागत सीपलाई संरक्षण र आधुनिकीकरणसँग जोड्ने नीति तथा कार्यक्रम बिना यो पेशा अझै संकटमा जाने निश्चित देखिन्छ।
   परिवर्तनको गतिसँगै परम्परागत पेशाहरू विस्थापित हुनु स्वाभाविक भए पनि, कुनै समुदायको जीवन–आधार नै कमजोर बन्नु सामाजिक दृष्टिले गम्भीर प्रश्न हो। चमार समुदायको यो सीप केवल रोजगारी होइन, सांस्कृतिक धरोहर पनि भएकाले यसको संरक्षण आजको आवश्यकता बनेको छ।